გამოცემის შესახებ

ქარ­თუ­ლი წე­რი­ლო­ბი­თი კულ­ტუ­რის ის­ტო­რი­ი­სათ­ვის ფას­და­უ­დე­ბე­ლი ღი­რე­ბუ­ლე­ბა აქვს ათო­ნის მწიგ­ნობ­რულ-ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი სკო­ლის მემ­კვიდ­რე­ო­ბას. სა­ბერ­ძნეთ­ში, ათო­ნის მთა­ზე, ქარ­თვე­ლე­ბის მი­ერ აშე­ნე­ბულ ივი­რო­ნის მო­ნას­ტერ­ში, X-XII სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში თა­ვი მო­ი­ყა­რეს ქარ­თველ­თა სა­უ­კე­თე­სო კულ­ტუ­რულ­მა ძა­ლებ­მა და მიზ­ნად და­ი­სა­ხეს თა­ვი­ან­თი თა­ნა­მე­მა­მუ­ლე­ე­ბი­სათ­ვის გა­ეც­ნოთ და­სავ­ლე­თის მო­წი­ნა­ვე კულ­ტუ­რა და ლი­ტე­რა­ტუ­რა და ამ მი­მარ­თუ­ლე­ბით ამო­ევ­სოთ სი­ცა­რი­ე­ლე ქარ­თულ კულ­ტუ­რა­სა და მწერ­ლო­ბა­ში.

სწო­რედ ამ სკო­ლას­თან არის და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ქარ­თულ-ბერ­ძნუ­ლი კულ­ტუ­რუ­ლი და ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბის გაღ­რმა­ვე­ბა. ბი­ზან­ტი­უ­რი კულ­ტუ­რის ათ­ვი­სე­ბის მიზ­ნით, ნა­ყო­ფი­ე­რი მთარ­გმნე­ლო­ბი­თი საქ­მი­ა­ნო­ბა იქ­ცა ათო­ნის სკო­ლის წარ­მო­მად­გე­ნელ­თა მოღ­ვა­წე­ო­ბის ერთ-ერთ ძი­რი­თად მი­მარ­თუ­ლე­ბად. ისი­ნი არა მხო­ლოდ მო­წი­ნა­ვე ბი­ზან­ტი­უ­რი მწერ­ლო­ბის ნი­მუ­შებს თარ­გმნიდ­ნენ ქარ­თუ­ლად და ამით ხელს უწ­ყობ­დნენ ქარ­თულ მწერ­ლო­ბა­ში მო­წი­ნა­ვე და­სა­ვ­­ლუ­რი კულ­ტუ­რუ­ლი ნა­კა­დე­ბის შე­მოღ­წე­ვას, რა­მაც უდი­დე­სი გავ­ლე­ნა იქო­ნია ქარ­თუ­ლი მწერ­ლო­ბის ევ­რო­პე­ი­ზა­ცი­ის პრო­ცეს­ზე, არა­მედ ქარ­თულ თხზუ­ლე­ბებ­საც თარ­გმნიდ­ნენ ბერ­­ძნუ­ლად და ამით ამ­დიდ­რებ­დნენ ბი­ზან­ტი­ურ ლი­ტე­რა­ტუ­რას.

ბერ­ძნუ­ლი თხზუ­ლე­ბე­ბის ქარ­თულ თარ­გმა­ნებს უდი­დე­სი მნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვთ ქარ­თუ­ლი კულ­ტუ­რის ევ­რო­პუ­ლი ფეს­ვე­ბის შეს­წავ­ლი­სა და თა­ვად ბი­ზან­ტი­უ­რი ლი­ტე­რა­ტუ­რის შეს­წავ­ლის ის­ტო­რი­ი­სათ­ვის. ამ მნიშ­ვნე­ლო­ბას აძ­ლი­ე­რებს ის ფაქ­ტი, რომ ხშირ შემ­თხვე­ვა­ში ბერ­ძნუ­ლი ორი­გი­ნა­ლე­ბი და­კარ­გუ­ლია და ისი­ნი მხო­ლოდ ქარ­თულ თარ­გმა­ნებ­შია შე­მორ­ჩე­ნი­ლი, რაც მათ ორი­გი­ნა­ლის მნიშ­ვნე­ლო­ბას ანი­ჭებს.

შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ბი­ზან­ტი­ა წარ­მო­ად­გენ­და უმ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნეს მსოფ­ლიო სა­აზ­როვ­ნო თუ კულ­ტუ­რულ ცენ­ტრს, ქრის­ტი­ა­ნუ­ლი აღ­მო­სავ­ლე­თის ინ­ტე­ლექ­ტუ­ა­ლუ­რი და სუ­ლი­ე­რი ცხოვ­რე­ბის წარ­მმარ­თველს, რო­მელ­მაც დრო­ში გა­უს­წრო ევ­რო­პის კულ­ტუ­რულ გან­ვი­თა­რე­ბას და, ფაქ­ტობ­რი­ვად, მო­ამ­ზა­და კი­დეც ნი­ა­და­გი და­სავ­ლუ­რი რე­ნე­სან­სის­თვის. ასეთ ცენ­ტრთან მჭიდ­რო კავ­შირ­მა უდი­დე­სი რო­ლი შე­ას­რუ­ლა ქარ­თუ­ლი მწიგ­ნობ­რო­ბი­სა და კულ­ტუ­რის მი­მარ­თუ­ლე­ბი­სა და ხა­სი­ა­თის გან­საზ­ღვრა­ზე შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში.

ჯერ კი­დევ გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 60-იან წლებ­ში ქარ­თვე­ლი მეც­ნი­ე­რე­ბი მი­უ­თი­თებ­დნენ ათო­ნუ­რი სკო­ლის ქარ­თუ­ლი თარ­გმა­ნე­ბის აკა­დე­მი­უ­რი გა­მო­ცე­მის აუ­ცი­ლებ­ლო­ბა­ზე, მაგ­რამ დღე­საც, 21-ე სა­უ­კუ­ნის 20-ია­ნი წლე­ბის და­საწ­ყის­ში, ეს პრობ­ლე­მა ისევ გა­და­უწ­ყვე­ტე­ლია. გან­სა­კუთ­რე­ბით ეს ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ულ მა­სა­ლა­ზე ით­ქმის. მარ­თა­ლია, არ­სე­ბობს ცალ­კე­ული ძეგ­ლე­ბის პუბ­ლი­კა­ცი­ე­ბი, მაგ­რამ არა მთე­ლი კორ­პუ­სი­სა ერ­თი აკა­დე­მი­უ­რი გა­მო­ცე­მის სა­ხით.

ჰა­გი­ოგ­რა­ფია ის­ტო­რი­უ­ლი მწერ­ლო­ბის ერთ-ერ­თი დარ­გია, რო­მელ­საც არა­ნაკ­ლე­ბი და­ნიშ­ნუ­ლე­ბა აქვს, ვიდ­რე წმინ­და ის­ტო­რი­ულ მწერ­ლო­ბას. წმინ­დან­თა ცხოვ­რე­ბა-მარ­ტვი­ლო­ბის შემ­ცველ ძეგ­ლებ­ში ხში­რად ისე­თი დე­ტა­ლე­ბი და ცნო­ბე­ბი გად­მო­ი­ცე­მო­და, რო­მე­ლიც ჟამ­თა­აღ­მწერ­ლებს უყუ­რად­ღე­ბოდ რჩე­ბო­დათ ხოლ­მე.

ჩვენ­მა სა­მეც­ნი­ე­რო ჯგუფ­მა გრძელ­ვა­დი­ა­ნი ფუნ­და­მენ­ტუ­რი პრო­ექ­ტის ფარ­გლებ­ში მიზ­ნად და­ი­სა­ხა ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რი­სა და ტექ­სტო­ლო­გი­ის სფე­რო­ში არ­სე­ბუ­ლი ამ ხარ­ვე­ზის გა­მოს­წო­რე­ბა და ათო­ნის მწიგ­ნობ­რულ-ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი სკო­ლის ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ჟან­რის მთარ­გმნე­ლო­ბი­თი მემ­კვიდ­რე­ო­ბის სრულ­ყო­ფი­ლი შეს­წავ­ლა.

პრო­ექ­ტის I ნა­წი­ლი ით­ვა­ლის­წი­ნებს ათო­ნის სკო­ლის ერთ-ერ­თი და­მა­არ­სებ­ლი­სა და თვალ­სა­ჩი­ნო წარ­მო­მად­გენ­ლის _ ექ­ვთი­მე ათო­ნე­ლის (მთაწ­მი­დე­ლის) მი­ერ ნა­თარ­გმნი კი­მე­ნუ­რი რე­დაქ­ცი­ის ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ტექ­სტე­ბის შეს­წავ­ლა-გა­მო­ცე­მას. პრო­ექ­ტის მომ­დევ­ნო ნა­წი­ლე­ბი და­ეთ­მო­ბა გი­ორ­გი ათო­ნე­ლი­სა და ათო­ნის ივი­რო­ნის მო­ნას­ტერ­ში მოღ­ვა­წე სხვა წმინ­და მა­მა­თა ნა­თარ­გმნი ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ტექ­სტე­ბის კვლე­ვა-პუბ­ლი­კა­ცი­ას.

ექ­ვთი­მეს ღვაწლს ეპო­ქა­ლუ­რი მნიშ­ვნე­ლო­ბა აქვს ქარ­თუ­ლი ეკ­ლე­სი­ის, კულ­ტუ­რი­სა და მწერ­ლო­ბის ის­ტო­რი­ა­ში. სწო­რედ მი­სი საქ­მი­ა­ნო­ბის შე­დე­გად იქ­ცა ათო­ნის სკო­ლა ქარ­თუ­ლი კულ­ტუ­რი­სა და მწიგ­ნობ­რო­ბის მძლავრ კე­რად. მი­სი მოღ­ვა­წე­ო­ბა სა­სუ­ლი­ე­რო მწერ­ლო­ბის თით­ქმის ყვე­ლა დარგს მო­ი­ცავ­ს: ბიბ­ლი­ო­ლო­გი­ას, ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ას, ეგ­ზე­გე­ტი­კას, ჰო­მი­ლე­ტი­კას, დოგ­მა­ტი­კას, პო­ლე­მი­კას, ლი­ტურ­გი­კას, ას­კე­ტი­კას, აპოკ­რი­ფებს, სა­ეკ­ლე­სიო სა­მარ­თალს. ექ­ვთი­მეს თარ­გმა­ნე­ბი სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში ხელ­ნა­წე­რე­ბის სა­ხით ვრცელ­დე­ბო­და და თა­ო­ბი­დან თა­ო­ბას გა­და­ე­ცე­მო­და.

მის ბერ­ძნულ ენა­ში გან­სწავ­ლი­სა და მთარ­გმნე­ლად ჩა­მო­ყა­ლი­ბე­ბი­სათ­ვის დი­დად უღ­ვა­წია მა­მა­მისს _ იო­ა­ნე ათო­ნელს (მთაწ­მი­დელს). ამი­სი მთა­ვა­რი მი­ზე­ზი კი ქარ­თლის წიგ­ნი­ე­რი ნაკ­ლო­ვა­ნე­ბა ყო­ფი­ლა. იო­ა­ნე წერს: `ამისთKს მე, გლა­ხა­კი ესე და ნარ­ჩე­ვი ყო­ველ­თა მო­ნა­ზონ­თა _ იო­ვა­ნე, მწუ­ხა­რე ვი­ყავ ამის საქ­მი­სათKს, რო­მელ ქუ­ე­ყა­ნაჲ ქარ­თლი­საჲ ეს­რეთ ნაკ­ლუ­ლე­ვან იყო წიგ­ნთა­გან და დი­დი ხარ­კე­ბაჲ და მოღ­ვა­წე­ბაჲ ვა­ჩუ­ე­ნე და შვი­ლი ჩე­მი ეფთKმი გან­ვსწავ­ლე სწავ­ლი­თა ბერ­ძუ­ლი­თა სრუ­ლად და გა­მო­თარ­გმა­ნე­ბაჲ წარ­ვჰმარ­თე წიგ­ნთა ბერ­ძუ­ლი­სა­გან ქარ­თუ­ლად და აღი­წერ­ნეს ჩუ­ენ მი­ერ სა­ხე­ლი­თა მა­მი­საჲთა და ძი­საჲთა და სუ­ლი­სა წმი­დი­საჲთა, ძლი­ე­რე­ბი­თა ცხო­ველ­სმყო­ფე­ლი­სა პა­ტი­ოს­ნი­სა ჯუ­ა­რი­საჲთა, მე­ო­ხე­ბი­თა წმი­დი­სა ღმრთის­მშო­ბე­ლი­საჲთა და ყო­ველ­თა წმი­და­თა, წიგ­ნნი, რა­ო­დე­ნი­ცა უძ­ლეთ წე­რად.~[1]

რო­გორც ცი­ტა­ტი­დან ჩანს, იო­ა­ნე მრავ­ლო­ბი­თის ფორ­მას იყე­ნებს: `აღი­წერ­ნეს ჩუ­ენ მი­ერ~-ო, რაც ბერ­ძნუ­ლი­დან თარ­გმნის პრო­ცეს­ში მის აქ­ტი­ურ მო­ნა­წი­ლე­ო­ბას ადას­ტუ­რებს.

მთარ­გმნე­ლო­ბი­თი მოღ­ვა­წე­ო­ბა ექ­ვთი­მეს იო­ა­ნე ოქ­რო­პი­რის `იო­ა­ნეს სა­ხა­რე­ბის~ გან­მარ­ტე­ბის თარ­გმნით და­უწ­ყია. 1002 წელს უთარ­გმნია მა­თეს თა­ვის გან­მარ­ტე­ბა.[2] მან შექ­მნა ახა­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი სტი­ლი, რო­მე­ლიც თა­ვი­სუ­ფალ თარ­გმანს ეფუძ­ნე­ბო­და. მი­სი ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი საქ­მი­ა­ნო­ბის ერთ-ერ­თი ყვე­ლა­ზე მკა­ფიო და­ხა­სი­ა­თე­ბა ეფ­რემ მცი­რეს ეკუთ­ვნის: „მას მად­ლი­თა სუ­ლი­სა წმი­დი­საჲთა Pელე­წი­ფე­ბო­და შე­მა­ტე­ბაჲცა და დაკ­ლე­ბაჲცა,“ _ წერს იგი.[3] სწო­რედ ამ შე­ფა­სე­ბის სა­ფუძ­ველ­ზე ათო­ნე­ლი მა­მის მთარ­გმნე­ლო­ბით სტილს სა­მეც­ნი­ე­რო ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში „კლე­ბა-მა­ტე­ბა“ ეწო­და, რაც სა­ჭი­რო­ე­ბი­სა­მებრ სა­თარ­გმნი მა­სა­ლის გან­ვრცო­ბას ან შე­მოკ­ლე­ბას გუ­ლის­ხმობს. მი­სი სა­შუ­ა­ლე­ბით ექ­ვთი­მე ქარ­თვე­ლი მკით­ხვე­ლის­თვის ტექსტს მარ­ტივ აღ­საქ­მელს ხდი­და და მე­ტად მოქ­მე­დებ­და მის რე­ლი­გი­ურ-ემო­ცი­ურ მხა­რე­ზე.

მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია ის, რომ თარ­გმნის აღ­ნიშ­ნუ­ლი ხერ­ხი შე­პი­რო­ბე­ბუ­ლი იყო არა იმ­დე­ნად ენობ­რი­ვი, რამ­დე­ნა­დაც კულ­ტუ­რულ-რე­ლი­გი­უ­რი კონ­ტექ­სტით. ექ­ვთი­მე ცდი­ლობ­და ქარ­თვე­ლი მკით­ხვე­ლის­თვის აე­რი­დე­ბი­ნა სა­ვა­რა­უ­დო სარ­წმუ­ნო­ებ­რი­ვი საფ­რთხე­ე­ბი, გა­უ­გებ­რო­ბე­ბი და სირ­თუ­ლე­ე­ბი, რაც თან ახ­ლდა რე­ლი­გი­უ­რი ში­ნა­არ­სის ტექ­სტე­ბის ინ­ტერ­პრე­ტა­ცი­ას შუა სა­უ­კუ­ნე­ებ­ში. მი­სი თარ­გმა­ნე­ბი, ერ­თი მხრივ, ქრის­ტი­ა­ნულ რწმე­ნა­ში გა­ნამ­ტკი­ცებ­და ქარ­თვე­ლებს, ხო­ლო, მე­ო­რე მხრივ, მო­წი­ნა­ვე და­სავ­ლურ აზ­როვ­ნე­ბას აზი­ა­რებ­და მათ.

ექ­ვთი­მეს თარ­გმა­ნე­ბის სა­ხით საქ­მე გვაქვს უნი­კა­ლურ მოვ­ლე­ნას­თან, რო­მე­ლიც ნა­თელს ჰფენს, თუ რო­გორ შე­იძ­ლე­ბა მთარ­გმნელ­მა ენობ­რი­ვი სა­შუ­ა­ლე­ბე­ბი აქ­ცი­ოს სა­ზო­გა­დო­ე­ბის, ქვეყ­ნის კულ­ტუ­რულ ვექ­ტო­რე­ბად, რომ­ლე­ბიც არა მხო­ლოდ კონ­კრე­ტულ ის­ტო­რი­ულ ეპო­ქა­ში, არა­მედ შემ­დგო­მაც, სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის გან­მავ­ლო­ბა­ში, გან­საზ­ღვრავ­დნენ ერის სუ­ლი­ე­რი თუ ინ­ტე­ლექ­ტუ­ა­ლუ­რი გან­ვი­თა­რე­ბის ძი­რი­თად ხაზს.

მდი­და­რი ბერ­ძნუ­ლი საღ­ვთის­მეტ­ყვე­ლო ლი­ტე­რა­ტუ­რი­დან ექ­ვთი­მე ათო­ნე­ლი სა­თარგმნ მა­სა­ლად იმ ნაშ­რო­მებს არ­ჩევ­და, რომ­ლე­ბიც ყვე­ლა­ზე უკეთ ასა­ხავ­და იმ დრო­ის­თვის ამ სფე­რო­ში დაგ­რო­ვილ ცოდ­ნას და ქარ­თვე­ლი ხალ­ხის გა­ნათ­ლე­ბის სა­ჭი­რო­ე­ბას ემ­სა­ხუ­რე­ბო­და, ხო­ლო მათ თარ­გმა­ნე­ბის სა­ხით იმ­გვა­რად წა­რუდ­გენ­და საღ­ვთის­მეტ­ყვე­ლო სა­კით­ხებ­ში ჯერ კი­დევ ნაკ­ლე­ბად გაც­ნო­ბი­ე­რე­ბულ ქარ­თველ მკით­ხველს, რო­გო­რა­დაც ყვე­ლა­ზე უკეთ წა­ად­გე­ბო­და მას.[4] ამი­თაც აიხ­სნე­ბა მი­სი თარ­გმა­ნე­ბის უდი­დე­სი პო­პუ­ლა­რო­ბა.

თა­ვი­სი თარ­გმა­ნე­ბით ექ­ვთი­მემ ხე­ლი შე­უწ­ყო არა მხო­ლოდ ქარ­თუ­ლი მარ­თლმა­დი­დებ­ლუ­რი ეკ­ლე­სი­ის გაძ­ლი­ე­რე­ბი­სა და სარ­წმუ­ნო­ებ­რი­ვი კუთ­ხით ქარ­თვე­ლი ხალ­ხის გან­მტკი­ცე­ბის საქ­მეს, არა­მედ ქარ­თულ-ბი­ზან­ტი­უ­რი ლი­ტე­რა­ტუ­რუ­ლი ურ­თი­ერ­თო­ბე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბა­საც. გა­და­უ­ჭარ­ბებ­ლად შე­იძ­ლე­ბა ით­ქვას, რომ ექ­ვთი­მე ათო­ნელ­მა მტკი­ცე სა­ფუძ­ვე­ლი ჩა­უ­ყა­რა ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რი­სა და კულ­ტუ­რის ევ­რო­პე­ი­ზა­ცი­ის პრო­ცესს, რო­მე­ლიც მის­მა შთა­მო­მავ­ლებ­მა ღირ­სე­უ­ლად გა­აგ­რძე­ლეს.

ექ­ვთი­მეს მი­ერ თარ­გმნი­ლი ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბის შე­სა­ხებ ცნო­ბე­ბი რამ­დე­ნი­მე წყა­რო­შია შე­მო­ნა­ხუ­ლი. ერთ-ერ­თი უმ­ნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნე­სია მა­მა­მი­სის, იო­ა­ნე მთაწ­მი­დე­ლის, ან­დერ­ძი. მი­სი მოკ­ლე ვერ­სია და­ცუ­ლია იო­ა­ნე ოქ­რო­პი­რის `მა­თეს თა­ვის თარ­გმა­ნე­ბის~ ექ­ვთი­მე­სე­უ­ლი თარ­გმა­ნის ათო­ნუ­რი ხელ­ნა­წე­რის პირ­ველ წიგ­ნში[5] (#13), სა­დაც ის უძ­ღვის თარ­გმა­ნის ტექსტს, ხო­ლო სრუ­ლად შე­მო­ნა­ხუ­ლია სწავ­ლა­თა `ზან­დუკ­თან~ ერ­თად (ათო­ნუ­რი ხელ­ნა­წე­რის მე­სა­მე წიგ­ნი, #10).[6]

იო­ა­ნეს ან­დერ­ძი გა­მო­აქ­ვეყ­ნა ათო­ნის ხელ­ნა­წერ­თა შემ­სწავ­ლე­ლი ლა­ბო­რა­ტო­რია `ორი­ო­ნის~ სა­მეც­ნი­ე­რო ჯგუფ­მა მზე­ქა­ლა შა­ნი­ძის რე­დაქ­ტო­რო­ბით 1996 წელს, სა­დაც ის უძ­ღვის იო­ა­ნე ოქ­რო­პი­რის მა­თეს სა­ხა­რე­ბის გან­მარ­ტე­ბის ექ­ვთი­მე ათო­ნე­ლი­სე­ულ თარ­გმანს.

იო­ა­ნე მთაწ­მი­დე­ლი ჩა­მოთ­ვლის ექ­ვთი­მეს მი­ერ ნა­თარგმნ ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ულ, ეგ­ზე­გე­ტი­კურ თუ ჰო­მი­ლე­ტი­კურ თხზუ­ლე­ბებს.

ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ულ ძეგ­ლებ­ში და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლია:

`წა­მე­ბაჲ და სას­წა­ულ­ნი წმი­დი­სა მო­წა­მი­სა დი­მიტ­რის­ნი~;

`ცხო­რე­ბაჲ და წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა სტე­ფა­ნე ახ­ლი­სა~;

`ცხო­რე­ბაჲ და წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა კლე­მენ­ტი­ოს ჰრო­მა­ელ­თა პა­პი­საჲ~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა კლი­მი ანკKრე­ლი­საჲ~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა ბა­სი­ლი კე­სა­რი­ე­ლი­საჲ~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა გრი­გოლ ღმრთის­მეტ­ყუ­ე­ლი­საჲ და თქუ­მულ­ნი მის­ნი~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა ბაგ­რა­ტი­სი~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­და­თა მი­ნა ერ­მო­გი­ნე­თი~;

`ცხო­რე­ბაჲ დი­დი­სა ათა­ნა­სე­სი~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­და­თა სამ­თა ყრმა­თა: ალ­ფი­ოს, ფი­ლა­დელ­ფოს და კKრი­ნე­სი~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა ონოფ­რი მძოვ­რი­საჲ~;

`ცხო­რე­ბაჲ მა­რი­ამ მეგKპტე­ლი­საჲ სრუ­ლად~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა და ყოვ­ლად­ქე­ბუ­ლი­სა მო­წა­მი­სა პრო­კო­პი­სი.~[7]

გი­ორ­გი მთაწ­მი­დე­ლი თხზუ­ლე­ბა­ში `ცხო­რე­ბაჲ იო­ვა­ნე­სი და ეფთKმე­სი~ ასე აფა­სებს ექ­ვთი­მეს მთარ­გმნე­ლო­ბით მოღ­ვა­წე­ო­ბას: `თარ­გმა­ნე­ბი­თა წმი­და­თა წე­რილ­თაჲთა გა­ნა­ნათ­ლა და შე­ამ­კო ნა­თე­სა­ვი და ენაჲ ჩუ­ე­ნი და ჟამ­თა მრა­ვალ­თა კე­თი­ლად დამ­წყსო სამ­წყსოჲ ესე მის­და რწმუ­ნე­ბუ­ლი…~; `გა­მოჩ­ნდა სამ­კა­უ­ლად ნა­თე­სა­ვი­სა ჩუ­ე­ნი­სა და მო­ბა­ძა­ვად წმი­და­თა მო­ცი­ქულ­თა…~; `თარ­გმა­ნე­ბაჲ წიგ­ნთაჲ აქუნ­და ნა­მეტ­ნა­ვად ყო­ველ­თა სათ­ნო­ე­ბა­თა და გKრგKნად და გან­მა­ნათ­ლე­ბე­ლად ნა­თე­სა­ვი­სა ჩუ­ე­ნი­სა…~ `არა სცემ­და გან­სუ­ე­ნე­ბა­სა თავ­სა თKსსა, არა­მედ დღე და ღა­მე ტკბილ­სა მას თაფ­ლსა წიგ­ნთა საღ­მრთო­თა­სა შუ­რე­ბო­და, რომ­ლი­სა მი­ერ და­ატ­კბო ენაჲ ჩუ­ე­ნი და ეკ­ლე­სიაჲ. რა­მე­თუ თარ­გმნნა წიგ­ნნი საღ­მრთო­ნი, რო­მელ­თა აღ­რიც­ხუ­ვაჲ კნინ­ღა-და შე­უძ­ლე­ბელ არს, რო­მელ­თა­გან­ნი რა­ო­დენ­ნი­მე მო­ვიPსენ­ნეთ, რაჲთა მათ მი­ერ სხუ­ა­თათKსცა ეუწ­ყოს ქრის­ტეს მორ­წმუ­ნე­თა. რა­მე­თუ არა თუ ულუმ­ბა­თა და მთაწ­მი­დას ოდენ თარ­გმნნა, რაჲთამ­ცა აღ­ვრიც­ხუ­ე­ნით თი­თო­ე­უ­ლად, არა­მედ სა­მე­უ­ფოს­ცა და გზა­სა და სხუ­ა­თა ესე­ვი­თარ­თა ად­გილ­თა.~[8]

ამის შემ­დეგ გი­ორ­გი მთაწ­მი­დე­ლი ჩა­მოთ­ვლის ექ­ვთი­მეს მი­ერ ნა­თარგმნ თხზუ­ლე­ბებს, რომ­ლე­ბიც და­სა­ხე­ლე­ბუ­ლია იო­ვა­ნეს მი­ერ. გან­სხვა­ვე­ბა ის არის, რომ გი­ორ­გის `ბა­სი­ლი კე­სა­რი­ე­ლის ცხოვ­რე­ბის~ შემ­დეგ და­მა­ტე­ბუ­ლი აქვს `წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა აკეფ­სი­მაჲსი~, `პრო­კო­პის წა­მე­ბის~ შემ­დეგ კი სი­ას აგ­რძე­ლებს და ასა­ხე­ლებს შემ­დეგ თხზუ­ლე­ბებს:

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა ფებ­რო­ნიაჲსი~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა ან­თი­მოჲსი და წმი­დი­სა ვლა­სი­სი და ორ­თა ბევ­რთაჲ~;

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა თე­ო­დო­რე სტრა­ტე­ლა­ტი­საჲ და თე­ო­დო­რე პKრგე­ლი­საჲ და წმი­და­თა ევ­სტრა­ტე­თი; და წმი­დი­სა ევ­სტა­თი­სი და შვილ­თა მის­თაჲ~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა ნი­კო­ლა­ო­ზი­სი~;

`ცხო­რე­ბაჲ წმი­დი­სა დი­დი­სა ან­ტო­ნი­სი.~[9]

რო­გორც გი­ორ­გი მთაწ­მი­დე­ლის თხზუ­ლე­ბი­დან ირ­კვე­ვა, ექ­ვთი­მეს გა­ცი­ლე­ბით მე­ტი შრო­მა უნ­და ეთარ­გმნა: `ესე ყო­ველ­ნი და ამათ­სა ფრი­ად უმ­რავ­ლეს­ნი წიგ­ნნი თარ­გმნნა ღმერ­თშე­მო­სილ­მან მა­მა­მან ჩუ­ენ­მან და ეს­რეთ აღა­ორ­ძი­ნა მის­და რწმუ­ნე­ბუ­ლი იგი ტა­ლან­ტი. და უმ­რავ­ლეს­ნი ზე­მოთ­ქუ­მულ­თა ამათ წიგ­ნთა­გან­ნი თარ­გმნნა, ვიდ­რე-ღა მა­მაჲ მი­სი იო­ვა­ნე ცოც­ხალ იყო.~[10]

ჩანს ისიც, რომ გი­ორ­გი მთაწ­მი­დე­ლის მი­ერ და­მა­ტე­ბუ­ლი ნაშ­რო­მე­ბი მან მა­მა­მი­სის გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­დეგ თარ­გმნა.

ექ­ვთი­მეს მი­ერ ნა­თარგმნ ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ულ თხზუ­ლე­ბებს კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძე ორ დარ­გად ყოფს: კი­მე­ნურ და მე­ტაფ­რა­სულ რე­დაქ­ცი­ე­ბად. იგი წერს, რომ უმე­ტე­სად მას ძვე­ლი, კი­მე­ნუ­რი რე­დაქ­ცი­ის, ძეგ­ლე­ბი აქვს თარ­გმნი­ლი. ასა­ხე­ლებს 19 ასეთ ნა­წარ­მო­ებს, რო­მელ­თა­გან 10 მა­მის სი­ცოც­ხლე­ში უნ­და ეთარ­გმნა, ხო­ლო 9 _ მი­სი გარ­დაც­ვა­ლე­ბის შემ­დეგ. რამ­დე­ნა­დაც ავ­ტო­რი თხზუ­ლე­ბებს რე­დაქ­ცი­ე­ბის მი­ხედ­ვით აჯ­გუ­ფებს, წარ­მო­ვად­გენთ მის მო­ნა­ცე­მებს.

მა­მის სი­ცოც­ხლე­ში თარ­გმნილ ძეგ­ლებს შო­რი­საა:

`წა­მე­ბაჲ და სას­წა­უ­ლი წმი­დი­სა მთა­ვარ­მო­წა­მი­სა დი­მიტ­რი­სა~;

`ცხო­რე­ბაჲ და წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა სტე­ფა­ნე ახ­ლი­სა~;

`ცხოვ­რე­ბა ბა­სი­ლი დი­დი­სა, ამ­ფი­ლო­ქე იკო­ნი­ე­ლის მი­ერ აღ­წე­რი­ლი~;

`ცხოვ­რე­ბა წმი­დი­სა აკეფ­სი­მაჲსი~;

`წა­მე­ბა წმი­და­თა მი­ნა და ერ­მო­გი­ნე­სი~, `ცხოვ­რე­ბა ათა­ნა­სე ათო­ნე­ლი­სა~;

`წა­მე­ბა წმი­და­თა სამ­თა ყრმა­თა _ ალ­ფი­ოს, ფი­ლა­დელ­ფი­ოს და კKრი­ნე­სი~;

`ცხოვ­რე­ბა წმი­დი­სა ონოფ­რე მძოვ­რი­სა~;

`ცხოვ­რე­ბა და მო­ქა­ლა­ქო­ბა წმი­დი­სა მაქ­სი­მე აღ­მსა­რებ­ლი­სა~;

`ცხოვ­რე­ბა იო­ა­ნე სი­ნე­ლი­სა.~

მომ­დევ­ნო 9 ნა­წარ­მო­ე­ბია:

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა ფებ­რო­ნიაჲსი~;

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა ან­თი­მოჲსი~;

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა ვლა­სი­სი~;

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა თე­ო­დო­რე სტრა­ტი­ლა­ტი­საჲ~ (­თარ­გმნი­ლი 1013 წელს);

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა თე­ო­დო­რე პერ­გი­ე­ლი­სა~ (თარ­გმნი­ლი იმა­ვე წელს);

`წა­მე­ბა წმი­დი­სა ევ­სტა­თი­სი და შვილ­თა მის­თაჲ~;

`წმი­და­თა მთა­ვა­რან­გე­ლოზ­თა სას­წა­ულ­ნი, გერ­მა­ნე კონ­სტან­ტი­ნო­პო­ლე­ლის მი­ერ აღ­წე­რილ­ნი~;

`ცხოვ­რე­ბა გრი­გოლ დი­ო­ლო­ღო­ნი­სა, ჰრომ­თა პა­პი­სა~ (1011).

გარ­და ამი­სა, ეფ­რემ მცი­რის ცნო­ბით, ექ­ვთი­მეს უთარ­გმნია სვი­მე­ონ მე­ტაფ­რას­ტის ორი ნა­წარ­მო­ე­ბი: `წა­მე­ბა წმი­დი­სა კლე­მენ­ტოს, ჰრომ­თა პა­პი­სა~ და `წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა მო­წა­მი­სა პრო­კო­პი დუქ­სი­საჲ.~[11] მეც­ნი­ე­რი და­მა­ტე­ბით ასა­ხე­ლებს 7 ნა­წარ­მო­ებს, რო­მელ­თა მე­ტაფ­რა­სუ­ლი რე­დაქ­ცი­აც უნ­და ეთარ­გმნა ექ­ვთი­მეს:

`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა გი­ორ­გი­სი, აღ­წე­რი­ლი სვი­მე­ონ ლო­ღო­თე­ტის მი­ერ~;

`მა­რი­ამ მეგ­ვიპ­ტე­ლი­სა, სოფ­რონ იე­რუ­სა­ლი­მე­ლის მი­ერ აღ­წე­რი­ლი~;

`ან­ტო­ნი დი­დი­სა~;

`ევ­სტრა­ტე­სი, ავ­ქსენ­ტი­სი, ევ­გე­ნი­სი, ორეს­ტი­სა და მარ­და­რი­სა~;

`კლი­მი ან­კვი­რე­ლი­სა~;

`ცხოვ­რე­ბა გრი­გოლ ღვთის­მეტ­ყვე­ლი­სა, გრი­გოლ ხუ­ცის მი­ერ აღ­წე­რი­ლი~;

`ორ­თა ბევ­რთაჲ.~

კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძე წერს, რომ ექ­ვთი­მეს მი­ერ ნა­თარგმნ ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­ულ თხზუ­ლე­ბა­თა­გან ხელ­ნა­წე­რებ­ში ჯერ­ჯე­რო­ბით არ ჩანს `ცხოვ­რე­ბა და წა­მე­ბა ფებ­რო­ნი­ა­სი და ათა­ნა­სე ათო­ნე­ლი­სა.~[12] ამას­თან და­კავ­ში­რე­ბით შევ­ნიშ­ნავთ, რომ `ფებ­რო­ნი­ას წა­მე­ბის~ ექ­ვთი­მე­სე­უ­ლი თარ­გმა­ნი და­ცუ­ლია ათო­ნის კო­ლექ­ცი­ა­ში (Ath-79), ხო­ლო `ათა­ნა­სე ათო­ნე­ლის ცხოვ­რე­ბის~ ტექ­სტი არ არის შე­მო­ნა­ხუ­ლი. იო­ა­ნე და გი­ორ­გი მთაწ­მი­დე­ლე­ბი ამ თხზუ­ლე­ბას მო­იხ­სე­ნი­ე­ბენ, რო­გორც `ცხო­რე­ბაჲ დი­დი­სა ათა­ნა­სე­სი~, ხო­ლო კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძე, რო­გორც _ `ცხოვ­რე­ბა ათა­ნა­სე ათო­ნე­ლი­სა.~ რო­გორც ჩანს, ამ უკა­ნას­კნელ­მა ათა­ნა­სე ათო­ნე­ლად წი­ნა შრო­მებ­ში ნახ­სე­ნე­ბი ათა­ნა­სე დი­დი ჩათ­ვა­ლა. ენ­რი­კო გა­ბი­ძაშ­ვილ­მა ვა­რა­უ­დი გა­მოთ­ქვა, რომ ეს ათა­ნა­სე უნ­და იყოს არა ათო­ნე­ლი, არა­მედ ალექ­სან­დრი­ე­ლი,[13] რომ­ლის ცხოვ­რე­ბის კი­მე­ნუ­რი რე­დაქ­ცი­აც შე­მო­ნა­ხუ­ლია ხელ­ნა­წერ­ში _ Jer-2.[14]

რო­გორც ზე­მოთ აღი­ნიშ­ნა, პრო­ექ­ტის I ნა­წი­ლის მი­ზა­ნი ექ­ვთი­მე ათო­ნე­ლის მი­ერ ნა­თარ­გმნი ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ძეგ­ლე­ბის შეს­წავ­ლა-გა­მო­ცე­მაა. ელექტრონულ გამოცემაში ამ ეტაპზე წარმოდგენილია მის მი­ერ თარ­გმნილი სამი ტექსტი. ესე­ნია: `ცხო­რე­ბაჲ და წა­მე­ბაჲ წმი­და­თა მო­წა­მე­თა _ ევ­სტა­თი­სი და მე­უღ­ლი­სა მი­სი­სა თე­ო­პის­ტი­სი და შვილ­თა მათ­თა _ აღა­პი­სი და თე­ო­პის­ტე­სი~;`წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა და დი­დე­ბუ­ლი­სა მო­წა­მი­სა თე­ო­დო­რე­სი და მის თა­ნა წა­მე­ბულ­თა მო­წა­მე­თაჲ, რო­მელ­ნი იწამ­ნეს პერ­გე ქა­ლაქ­სა, ქუ­ე­ყა­ნა­სა პან­ფი­ლი­ი­სა­სა~; `წა­მე­ბაჲ წმი­დი­სა და ნე­ტა­რი­სა ან­თი­მოს ნი­კო­მი­დი­ელ მთა­ვა­რე­პის­კო­პო­სი­საჲ.~

სა­მი­ვე ტექ­სტის ავ­ტო­რი უც­ნო­ბია. `ევ­სტა­თის ცხოვ­რე­ბი­სა და წა­მე­ბის~ შე­სა­ხებ ოქ­სფორ­დის უნი­ვერ­სი­ტე­ტის ვებ­გვერ­დზე აღ­ნიშ­ნუ­ლია, რომ ეს თხზუ­ლე­ბა და­წე­რი­ლი უნ­და იყოს IV ს-ში და თარ­გმნი­ლი კოპ­ტურ ენა­ზე, სა­ვა­რა­უ­დოდ, VI-VII სს-ებ­ში.[15] აქ­ვე, დო­კუ­მენ­ტე­ბის სი­ა­ში, რაც ამ თხზუ­ლე­ბის შე­სა­ხებ არ­სე­ბობს, მი­თი­თე­ბუ­ლია შემ­დე­გი: პერ­გა­მენ­ტზე შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი გვი­ა­ნი ან­ტი­კუ­რი პე­რი­ო­დის ორი­გი­ნა­ლუ­რი ხელ­ნა­წე­რე­ბი; ლი­ტე­რა­ტუ­რის მი­მარ­თუ­ლე­ბით _ მარ­ტვი­ლო­ბის აღ­წე­რა, ასე­ვე _ კო­ლო­ფო­ნე­ბი, მარ­გი­ნა­ლე­ბი, სხვა წმინ­და­ნებ­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი ტექ­სტე­ბი.

ენ­რი­კო გა­ბი­ძაშ­ვი­ლის მი­ხედ­ვით, `ევ­სტა­თის, მი­სი მე­უღ­ლი­სა და შვი­ლე­ბის წა­მე­ბა~ ექ­ვთი­მე ათო­ნელს X ს-ში უნ­და ეთარ­გმნა. ქარ­თუ­ლი ტექ­სტი შე­მო­ნა­ხუ­ლია XI და XVIII სს-ების ხელ­ნა­წერ კრე­ბუ­ლებ­ში. XI ს-ის ხელ­ნა­წე­რე­ბი­დან მეც­ნი­ე­რი ასა­ხე­ლებს Ath-28 (65v-87v) და Ath-17 (103r-115v) ნუს­ხებს და მი­უ­თი­თებს, რომ ძეგ­ლი გა­მო­უ­ცე­მე­ლია, მი­სი ბერ­ძნუ­ლი დე­და­ნი კი და­ბეჭ­დი­ლია გა­მო­ცე­მა­ში: Migne, Patrologia Graeca, 105, 376-417.[16]

მეც­ნი­ე­რის მსჯე­ლო­ბის მი­ხედ­ვით, Ath-28-ც ექ­ვთი­მეს თარ­გმა­ნი გა­მო­დის. მი­თი­თე­ბულ ხელ­ნა­წერ­ში და­ცუ­ლი ტექ­სტი იწ­ყე­ბა შემ­დეგ­ნა­ი­რად: `ზ, თუ­ე­სა სეკ­დენ­ბერ­სა კე, სიმPნე და მოთ­მი­ნე­ბაჲ წმი­დი­სა ევ­სტა­თი­სი, შვილ­თა და ცო­ლი­სა მი­სი­საჲ და მერ­მე შემ­დგო­მად წა­მე­ბაჲ _ მე­სა­მე­სა წელ­სა მარ­კი­ა­ნე მე­ფი­სა­სა იყო სპაჲპე­ტი ერ­თი მPნე ფრი­ად, რო­მე­ლი მძლე იყო მა­რა­დის ყო­ველ­თა მბრძოლ­თა ზე­და, გა­მოც­დი­ლი ფრი­ად და მო­ნა­დი­რე ირემ­თა და ქურ­ციკ­თა …~. და მთავ­რდე­ბა ასე: `…ხო­ლო Pსე­ნე­ბაჲ წმი­და­თაჲ მათ და კე­თი­ლად მძლე­თა მო­წა­მე­თაჲ აღეს­რუ­ლე­ბის […] თთუ­ე­სა სეკ­დენ­ბერ­სა ოც­და­ხუთ­სა ქრისტH იე­სუს მი­ერ უფ­ლი­სა ჩუ­ე­ნი­სა, რომ­ლი­საჲ არს დი­დე­ბაჲ უკუ­ნი­თი უკუ­ნი­სამ­დე, ამენ~ (65r-78r).

Ath-17 ხელ­ნა­წერ­ში და­ცუ­ლი ექ­ვთი­მეს ნა­თარ­გმნი ტექ­სტი არ თან­ხვდე­ბა Ath-28 ხელ­ნა­წერ­ში შე­სულ ტექსტს, მა­შა­სა­და­მე, სხვა რე­დაქ­ცი­ი­საა. ამი­ტო­მაც, კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძე აღ­ნიშ­ნუ­ლი თხზუ­ლე­ბის ორ რე­დაქ­ცი­ას უთი­თებს: პირ­ვე­ლი რე­დაქ­ცია და­ცუ­ლია Sin-25-სა (ცა­გარ­ე­ლის კა­ტა­ლო­გის მი­ხედ­ვით, 74) და Ath-53-ში (ბლე­ი­კით, Ath-28 ), ხო­ლო მე­ო­რე _ Ath-17-ში.[17] ბო­ლო ხელ­ნა­წერ­ში შე­მო­ნა­ხუ­ლი ტექ­სტის მთარ­გმნე­ლად ავ­ტო­რი ასა­ხე­ლებს ექ­ვთი­მე ათო­ნელს. სხვა ხელ­ნა­წე­რებ­თან კი მთარ­გმნე­ლის მი­თი­თე­ბა არ გვაქვს. იქ­ვე ბერ­ძნუ­ლი ტექ­სტის გა­მო­ცე­მად ნაჩ­ვე­ნე­ბია: BHG 641.[18]

ევ­სტა­თის შე­სა­ხებ არ­სე­ბუ­ლი ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ტექ­სტი `ლე­გენ­და წმი­და ევ­სტა­თი­ზე~ შუა სა­უ­კუ­ნე­ე­ბის ქრის­ტი­ა­ნულ სამ­ყა­რო­ში დი­დი პო­პუ­ლა­რო­ბით სარ­გებ­ლობ­და, გან­სა­კუთ­რე­ბით XIII-XIV სს-ების საფ­რან­გეთ­ში. იგი და­წე­რი­ლი ყო­ფი­ლა რამ­დე­ნი­მე ენა­ზე: ლა­თი­ნუ­რად, ბერ­ძნუ­ლად, ფრან­გუ­ლად, ინ­გლი­სუ­რად და ან­გლო-საქ­სუ­რად. ტექ­სტის ძი­რი­თა­დი მო­მენ­ტე­ბი ასე­ვე პო­პუ­ლა­რუ­ლი მო­ტი­ვე­ბი ყო­ფი­ლა ხე­ლოვ­ნე­ბის სხვა­დას­ხვა დარ­გის­თვის. ისი­ნი ასახ­ვას პო­ვებ­და სკულ­პტუ­რა­ში, კედ­ლის მხატ­ვრო­ბა­ში, ხელ­ნა­წერ წიგ­ნებ­ში, ფე­რად შუ­შა­ზე, მი­ნან­ქარ­ზე, სპი­ლოს ძვალ­ზე.

თე­ო­დო­რე პერ­გე­ლის შე­სა­ხებ ინ­ფორ­მა­ცია, თა­ვად ჰა­გი­ოგ­რა­ფი­უ­ლი ტექ­სტის გარ­და, თით­ქმის არ არ­სე­ბობს არც ქარ­თულ და არც ინ­გლი­სუ­რე­ნო­ვან ლი­ტე­რა­ტუ­რა­ში. უც­ნო­ბია ნა­წარ­მო­ე­ბის წარ­მო­მავ­ლო­ბა, ავ­ტო­რი და და­წე­რის დრო. შე­სა­ბა­მი­სად, არ ვი­ცით, ბერ­ძნუ­ლია მი­სი ორი­გი­ნა­ლუ­რი ენა თუ სხვა რო­მე­ლი­მე ენი­დან არის ბერ­ძნუ­ლად თარ­გმნი­ლი და შემ­დეგ იქი­დან _ ექ­ვთი­მე ათო­ნე­ლის მი­ერ გად­მო­ქარ­თუ­ლე­ბუ­ლი.

არ ვი­ცით თე­ო­დო­რეს მო­წა­მებ­რი­ვი აღ­სას­რუ­ლის ზუს­ტი თა­რი­ღიც. მი­სი გარ­დაც­ვა­ლე­ბის სა­ვა­რა­უ­დო დროდ მიჩ­ნე­უ­ლია იმ­პე­რა­ტორ ან­ტო­ნი­ნეს მმარ­თვე­ლო­ბის წლე­ბი _ 138-161.

`თე­ო­დო­რე პერ­გე­ლის წა­მე­ბის~ თარ­გმნის დროდ კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძე 1013 წელს მი­იჩ­ნევს,[19] ენ­რი­კო გა­ბი­ძაშ­ვი­ლი _ X ს-ს და აღ­ნიშ­ნავს, რომ არ არის გა­მო­ცე­მუ­ლი არც ქარ­თუ­ლი თარ­გმა­ნი (A-382, A-1103 და სხვა) და არც ბერ­ძნუ­ლი (უთი­თებს შემ­დეგ წყა­რო­ებს: Bibliotheca Hagiographica Graeca, F. Halkin, ტ. II, გვ. 276 §1747- 1747a-1747b).[20]

`ან­თი­მოზ ნი­კო­მი­დი­ის ეპის­კო­პო­სის (+302 წ., 3. IX) წა­მე­ბის~ შე­სა­ხებ კი წერს, რომ ქარ­თუ­ლი თარ­გმა­ნი (Jer. 2, 22-30) გა­მო­ცე­მუ­ლია, თუმ­ცა არ ასა­ხე­ლებს, სად.[21] ლი­ტე­რა­ტუ­რას ბერ­ძნუ­ლი ტექ­სტის შე­სა­ხებ უთი­თებს შემ­დეგ წყა­როს: Acta Sanct., Apr. III, 482… და აღ­ნიშ­ნავს, რომ `წა­მე­ბის~ სხვა ბერ­ძნუ­ლი ტექ­სტე­ბი ხელ­ნა­წე­რე­ბით არის ცნო­ბი­ლი და გა­მო­უ­ცე­მე­ლია (Catal. Paris 195 (8), vatic. 544 (X-XI) და სხვა). აქ­ვე წერს, რომ არც ერ­თი მათ­გა­ნი არ უნ­და იყოს ქარ­თუ­ლის დე­და­ნი.[22]

ჩვე­ნი პრო­ექ­ტის ერთ-ერთ მი­ზანს შე­ად­გენს ქარ­თულ თარ­გმა­ნებ­თან ერ­თად ბერ­ძნუ­ლი ტექ­სტე­ბის გა­მოქ­ვეყ­ნე­ბაც (არ­სე­ბო­ბის შემ­თხვე­ვა­ში). აღნიშნული სამი თხზულებიდან მხო­ლოდ ერთს (`ევ­სტა­თის ცხოვ­რე­ბა და წა­მე­ბა~) ეძებ­ნე­ბა შე­სა­ბა­მი­სი ბერ­ძნუ­ლი ვერ­სია. ამი­ტომ, გა­მო­ცე­მა­ში, სამ­წუ­ხა­როდ, მხო­ლოდ მას ახ­ლავს პა­რა­ლე­ლუ­რი ბერ­ძნუ­ლი ტექ­სტი.

ქარ­თუ­ლი ხელ­ნა­წე­რი ტრა­დი­ცი­ი­სად­მი უც­ხო­ელ­თა გან­სა­კუთ­რე­ბუ­ლი ინ­ტე­რე­სის გათ­ვა­ლის­წი­ნე­ბით, ტომ­ში შე­ტა­ნი­ლია ტექ­სტე­ბის ინ­გლი­სუ­რი თარ­გმა­ნე­ბიც.

პრო­ექ­ტი ად­გი­ლობ­რი­ვი და სა­ერ­თა­შო­რი­სო თა­ნამ­შრომ­ლო­ბის ბა­ზა­ზე ხორ­ცი­ელ­დე­ბა. ძი­რი­თად პერ­სო­ნალს შე­ად­გე­ნენ წამ­ყვა­ნი და­წე­სე­ბუ­ლე­ბის _ ინ­ტერ­დის­ციპ­ლი­ნუ­რი ჰუ­მა­ნი­ტა­რი­ის სას­წავ­ლო-სა­მეც­ნი­ე­რო ინ­სტი­ტუ­ტის _ წევ­რე­ბი, რომ­ლე­ბიც, ამა­ვე დროს, წარ­მო­ად­გე­ნენ სხვა­დას­ხვა ორ­გა­ნი­ზა­ცი­ას (ვა­სა­ხე­ლებთ ცო­ტა ქვე­მოთ).

სი­ა­მოვ­ნე­ბით აღ­ვნიშ­ნავთ, რომ პრო­ექ­ტი პრო­დუქ­ტია ია­კობ გო­გე­ბაშ­ვი­ლის სა­ხე­ლო­ბის თე­ლა­ვის სა­ხელ­მწი­ფო უნი­ვერ­სი­ტეტ­სა და ბირ­მინ­ჰე­მის უნი­ვერ­სი­ტე­ტის ტექ­სტო­ლო­გი­ი­სა და ელექ­ტრო­ნუ­ლი აკა­დე­მი­უ­რი გა­მო­ცე­მის ინ­სტი­ტუტს შო­რის არ­სე­ბუ­ლი სა­ერ­თა­შო­რი­სო პარ­ტნი­ო­რო­ბი­სა, რო­მელ­საც სა­ფუძ­ვე­ლი ჩა­ე­ყა­რა სტრუქ­ტუ­რი­რე­ბუ­ლი სა­დოქ­ტო­რო პროგ­რა­მე­ბის გან­ვი­თა­რე­ბის პრო­ექ­ტის[23] _ `ტექ­სტო­ლო­გია და გა­მო­ცე­მათ­მცოდ­ნე­ო­ბა~ _ ფარ­გლებ­ში. ამ ინ­სტი­ტუ­ტის დი­რექ­ტო­რი 2005-2017 წლებ­ში, ბრი­ტა­ნე­თის მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა აკა­დე­მი­ის წევ­რი დე­ვიდ ჩარლზ პარ­კე­რი, აღ­ნიშ­ნუ­ლი და აგ­რეთ­ვე წი­ნამ­დე­ბა­რე პრო­ექ­ტის უც­ხო­ე­ლი კონ­სულ­ტან­ტია.

ტექ­სტე­ბი გა­მო­სა­ცე­მად მო­ამ­ზა­დეს, გა­მოკ­ვლე­ვა და კრი­ტი­კუ­ლი აპა­რა­ტი და­ურ­თეს ლია კიკ­ნა­ძემ (კორ­ნე­ლი კე­კე­ლი­ძის სა­ხე­ლო­ბის ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნუ­ლი ცენ­ტრის უფ­რო­სი მეც­ნი­ერ-თა­ნამ­შრო­მე­ლი, ფი­ლო­ლო­გი­ის დოქ­ტო­რი), ქე­თე­ვან გი­გაშ­ვილ­მა (ინ­ტერ­დის­ციპ­ლი­ნუ­რი ჰუ­მა­ნი­ტა­რი­ის სას­წავ­ლო-სა­მეც­ნი­ე­რო ინ­სტი­ტუ­ტის სა­მეც­ნი­ე­რო საბ­ჭოს თავ­მჯდო­მა­რე, ფი­ლო­ლო­გი­ის მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა დოქ­ტო­რი), ირაკ­ლი ორ­ჟო­ნი­ამ (თბი­ლი­სის სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ი­სა და სე­მი­ნა­რი­ი­ს პატ­რის­ტი­კი­სა და დოგ­მა­ტი­კის კა­თედ­რის გამ­გის თა­ნა­შემ­წე, გე­ლა­თის სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ი­სა და სე­მი­ნა­რი­ის პრო­ფე­სო­რი, თე­ო­ლო­გი­ის დოქ­ტო­რი), გრი­გოლ ბენ­დე­ლი­ან­მა (თბი­ლი­სის სა­სუ­ლი­ე­რო აკა­დე­მი­ი­სა და სე­მი­ნა­რი­ი­ს ეკ­ლე­სი­ის ის­ტო­რი­ი­სა და ას­კე­ტი­კის კა­თედ­რის მოწ­ვე­უ­ლი ლექ­ტო­რი, ამა­ვე სას­წავ­ლებ­ლის დოქ­ტო­რან­ტი ეკ­ლე­სი­ის ის­ტო­რი­ის მი­მარ­თუ­ლე­ბით) და მა­ია ჯან­გი­ძემ (ფი­ლო­ლო­გი­ის დოქ­ტო­რი). პრო­ექ­ტზე მუ­შა­ო­ბამ გვიჩ­ვე­ნა, რამ­დე­ნად მნიშ­ვნე­ლო­ვა­ნია სა­სუ­ლი­ე­რო ჟან­რის თხზუ­ლე­ბა­თა კვლე­ვის პრო­ცეს­ში ფი­ლო­ლო­გე­ბი­სა და თე­ო­ლო­გე­ბის თა­ნამ­შრომ­ლო­ბა.

გამოცემის მომ­ზა­დე­ბა­ში გა­წე­უ­ლი დახ­მა­რე­ბი­სათ­ვის მად­ლო­ბას მო­ვახ­სე­ნებთ ათო­ნის ივი­რო­ნის მო­ნას­ტრის ბერს, ბიბ­ლი­ო­თე­კის მეს­ვე­ურს _ თე­ო­ლო­გოსს, რო­მელ­მაც ათო­ნუ­რი ხელ­ნა­წე­რე­ბის ციფ­რუ­ლი ვერ­სი­ე­ბი მოგ­ვა­წო­და და მა­თი ელექ­ტრო­ნუ­ლი გა­მო­ცე­მის უფ­ლე­ბა მოგ­ვცა; ასე­ვე _ შო­თა რუს­თა­ვე­ლის ქარ­თუ­ლი ლი­ტე­რა­ტუ­რის ინ­სტი­ტუ­ტის მთა­ვარ მეც­ნი­ერ-თა­ნამ­შრო­მელს _ მა­ია ნი­ნი­ძეს, ხელ­ნა­წერ­თა ეროვ­ნუ­ლი ცენ­ტრის ფონ­დე­ბის დაც­ვის, აღ­რიც­ხვი­სა და ექ­სპო­ნი­რე­ბის დე­პარ­ტა­მენ­ტის უფ­როსს, მთა­ვარ მეც­ნი­ერ-თა­ნამ­შრო­მელს _ თა­მარ აბუ­ლა­ძეს, ამა­ვე დე­პარ­ტა­მენ­ტის უფ­როს მეც­ნი­ერ-თა­ნამ­შრო­მელს _ ეს­მა მა­ნი­ას, ამა­ვე ცენ­ტრის ბიბ­ლი­ო­თე­კა-მუ­ზე­უ­მის უფ­როსს _ ეკა გო­გი­ჩა­იშ­ვილს, სა­ფი­ნან­სო ად­მი­ნის­ტრა­ცი­უ­ლი გან­ყო­ფი­ლე­ბის საქ­მის­წარ­მო­ე­ბის სამ­სა­ხუ­რის მთა­ვარ სპე­ცი­ა­ლისტს _ ნა­თია ვე­კუ­ას, ია­კობ გო­გე­ბაშ­ვი­ლის სა­ხე­ლო­ბის თე­ლა­ვის სა­ხელ­მწი­ფო უნი­ვერ­სი­ტე­ტის ბიბ­ლი­ო­თე­კის ხელ­მძღვა­ნელს _ ნა­ნა ყა­რა­უ­ლაშ­ვილს, რომ­ლებ­მაც გაგ­ვი­ად­ვი­ლეს პან­დე­მი­ით გა­მოწ­ვე­უ­ლი სირ­თუ­ლე­ე­ბის დაძ­ლე­ვა.


[1] ოქ­რო­პი­რი, 1996: 14.

[2] ოქ­რო­პი­რი, იქვე: 6.

[3] დამასკელი, 1976: 67.

[4] Orzhonia, 2021: #11.

[5] ოქ­რო­პი­რი, 1996: 7-8.

[6] იქვე: 8.

[7] ოქ­რო­პი­რი, 1996: 14-15.

[8] მთაწმიდელი, 1967.

[9] იქვე.

[10] იქვე: 64.

[11] კეკელიძე, 1980: 207.

[12] კეკელიძე, 1980: 207-208.

[13] გაბიძაშვილი, 2007: 93-96.

[14] გაბიძაშვილი, 2004: 121.

[15] Eustathius, his wife Theopiste, and their sons Agapius and Theopistus, martჲrs in Rome under the earlჲ daჲs of Hadrian: The Cult of Saints in Late Antiquitჲ from its origins to circa AD 700, across the entire Christian world: http://csla.historჲ.ox.ac.uk/record.php?recid=S01804

[16] გაბიძაშვილი, 2010: 158.

[17] კეკელიძე, 1957: 125.

[18] იქვე.

[19] კეკელიძე, 1980: 207.

[20] გაბიძაშვილი, 2010: 158.

[21] ჩვენ ვერ მივაკვლიეთ ამ ძეგლის პუბლიკაციას.

[22] გაბიძაშვილი, იქვე: 175.

[23] განხორციელდა 2016-2019 წლებში (სამეცნიერო ხელმძღვანელები: ქეთევან გიგაშვილი და მაია ნინიძე).